Bir şirket atmosfere karbon salıyor. Sonra bir başka yerde ağaç dikiyor, toprağın karbon tutmasını sağlıyor ya da atmosferden CO₂ çekilmesini finanse ediyor. Karşılığında bir karbon kredisi alıyor. Kâğıt üzerinde denklem tamam: Bir ton emisyon, bir ton karbon giderimiyle eşleştiriliyor. Ama iklim sistemi muhasebe defteri değil. Çünkü atmosfer açısından önemli olan, şirketin hesabında kaç kredi bulunduğundan çok, gerçekten ne kadar karbonun atmosfere girmesinin engellendiği ve ne kadarının güvenilir biçimde geri çekildiği. Türkiye karbon piyasasının altyapısını kurarken karşı karşıya olduğu en kritik mesele de tam burada başlıyor.
2025’te yürürlüğe giren İklim Kanunu, Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi’nin yanı sıra gönüllü karbon piyasaları ve karbon denkleştirme mekanizmalarının da önünü açtı. İklim Değişikliği Başkanlığı tarafından hazırlanan Karbon Kredilendirme ve Denkleştirme Yönetmeliği taslağı ise Türkiye Karbon Denkleştirme Sistemi’nin kurulmasını, Türkiye’de gerçekleştirilen azaltım ve giderim projelerinden karbon kredileri üretilmesini ve bu kredilerin belirli koşullarda hem gönüllü taahhütlerde hem de Emisyon Ticaret Sistemi kapsamındaki yükümlülüklerde kullanılabilmesini öngörüyor. Bu, Türkiye için önemli bir finansal altyapının kurulması anlamına geliyor. Fakat aynı zamanda zor bir soruyu da beraberinde getiriyor:
Karbon kredisi emisyon azaltımının finansmanı mı olacak, yoksa emisyonun kendisine verilmiş bir izin mi?
Bir ton karbon gerçekten bir ton karbon mu?
Karbon piyasalarının cazibesi biraz da basit görünmelerinden geliyor. Bir ton CO₂ eşdeğeri için bir kredi. Bir şirketin emisyonu için bir kredi. Hesap kapanıyor.
Gerçekte ise o kadar kolay değil. Bir ormanın korunmasıyla atmosferden doğrudan karbon yakalamak aynı türden bir giderim değil. Bir ormanın yıllarca depoladığı karbon yangın, kuraklık veya arazi kullanım değişikliği nedeniyle yeniden atmosfere dönebilir. Toprakta tutulan karbonun kalıcılığı başka koşullara bağlıdır. Teknolojik karbon gideriminde ise enerji ihtiyacı, maliyet ve teknolojinin ölçeklenebilirliği ayrı sorunlar yaratır. Dolayısıyla karbon kredisinin üzerinde yazan rakam kadar, o rakamın nasıl hesaplandığı da önemlidir. Türkiye’nin taslak sisteminde karbon azaltım ve giderim faaliyetlerinin bağımsız kuruluşlar tarafından geçerli kılınması ve doğrulanması, ardından yetkili standart kuruluş tarafından belgelendirilmesi öngörülüyor. Bu, piyasanın güvenilirliği açısından kritik bir mekanizma. Fakat doğrulama mekanizmasının varlığı tek başına yeterli değil. Çünkü karbon piyasalarının asıl sınavı, ölçülemeyen ya da gelecekte gerçekleşeceği varsayılan faydaların bugünden satılmaya başlanmasıyla ortaya çıkıyor.
Bir başka deyişle, karbon kredisi satın almak ile gerçekten karbonu ortadan kaldırmak aynı şey değil.
Türkiye için mesele daha büyük
Türkiye’nin karbon piyasası tartışmasını yalnızca gönüllü piyasalar üzerinden okumak da eksik kalıyor. Ülke aynı anda Emisyon Ticaret Sistemi’ni kuruyor ve Avrupa Birliği’nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması nedeniyle ihracatçı sektörlerin karbon maliyetiyle daha doğrudan karşılaşacağı bir döneme giriyor. Bu nedenle karbon artık yalnızca çevre departmanlarının konusu değil. Çelikten çimentoya, alüminyumdan gübreye kadar yüksek emisyonlu sektörler için doğrudan maliyet ve rekabetçilik meselesi haline geliyor. Türkiye’nin kuracağı sistemin temel hedeflerinden biri de zaten sanayinin dönüşümünü desteklemek ve karbon fiyatlandırması yoluyla emisyon azaltımını teşvik etmek. İklim Değişikliği Başkanlığı, ulusal karbon piyasasının hem 2053 net sıfır hedefi hem de AB’nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması karşısında rekabetçiliğin korunması açısından önem taşıdığını belirtiyor.
Burada karbon kredileri doğru kullanılırsa önemli bir iş görebilir.
Örneğin bugün ekonomik olarak uygulanması zor olan bazı karbon giderim projeleri, kredi gelirleri sayesinde finansman bulabilir. Tarım topraklarında karbon tutulumunun artırılması, ekosistem restorasyonu, biyokömür veya gelişmiş karbon yakalama teknolojileri gibi alanlara kaynak aktarılabilir. Böylece karbon piyasası yalnızca bir muhasebe sistemi değil, iklim yatırımlarını finanse eden bir mekanizmaya dönüşebilir. Ama bunun için bir koşul var:
Şirketlerin önce kendi emisyonlarını azaltması gerekiyor.
Aksi halde ortaya oldukça tuhaf bir ekonomi çıkabilir. Şirket üretmeye, fosil yakıt kullanmaya ve emisyon yaratmaya devam eder; başka bir yerdeki proje üzerinden kredi satın alır ve iklim performansını iyileştirdiğini ilan eder. Atmosfer açısından bakıldığında ise değişen fazla bir şey olmayabilir.
En büyük risk: “Öde ve devam et” modeli
Karbon piyasalarının en büyük tehlikesi, emisyon azaltımının yerini denkleştirmenin alması. Bir fabrikanın enerji verimliliğini artırmak, fosil yakıt kullanımını azaltmak veya üretim teknolojisini değiştirmek pahalı olabilir. Buna karşılık kredi satın almak çok daha kolay olabilir. Eğer kredi sistemi şirketleri ilk seçenek yerine ikinci seçeneğe yönlendirirse, piyasa iklim politikasının amacının tersine çalışmaya başlayabilir. Üstelik Türkiye’de bu risk yalnızca teorik değil. Karbon kredilerinin gelecekte Emisyon Ticaret Sistemi kapsamındaki yükümlülüklerin yerine getirilmesinde kullanılabilmesi, kredi kalitesinin ve kullanım sınırlarının neden son derece önemli olduğunu gösteriyor. Taslak yönetmelik, denkleştirmeyi hem TR ETS yükümlülükleri hem de gönüllü taahhütler kapsamında tanımlıyor. Dolayısıyla Türkiye’nin önünde yalnızca “karbon piyasasını kurmak” gibi teknik bir görev bulunmuyor.
Asıl görev, iyi krediyi kötü krediden ayırabilecek kadar sağlam bir sistem kurmak.
Bir kredinin gerçekten ek bir emisyon azaltımı yaratıp yaratmadığı, proje olmasa bu azaltımın gerçekleşip gerçekleşmeyeceği, karbonun ne kadar süre tutulacağı, aynı azaltımın iki farklı aktör tarafından hesaplanıp hesaplanmadığı ve projenin başka çevresel ya da sosyal zararlar üretip üretmediği açık biçimde izlenmek zorunda. Aksi halde karbon piyasasının fiyatı olabilir ama güvenilirliği olmaz.
Türkiye neyi satacak?
Türkiye’nin karbon piyasası önümüzdeki dönemde yalnızca şirketlerin karbon yükümlülüklerini yönetmesini sağlamayacak. Aynı zamanda yeni bir proje ve finansman alanı yaratabilir. Bu açıdan Türkiye’nin önemli bir potansiyeli bulunuyor. Ormanlar, tarım alanları, meralar ve sulak alanlar karbon döngüsünün parçası. Sanayide enerji verimliliği, yenilenebilir enerji, atık yönetimi ve düşük karbonlu üretim teknolojileri de yeni azaltım projeleri yaratabilir. Fakat burada da “kaç kredi üretildi?” sorusu yanlış başlangıç noktası olabilir. Daha doğru sorular şunlar:
Bu krediler gerçekten ek bir azaltım sağladı mı?
Karbon kaç yıl boyunca atmosferden uzak tutulacak?
Şirket kendi emisyonunu azaltmadan kredi satın alarak yükümlülüğünü hafifletebilecek mi?
Kredinin çevresel ve sosyal etkileri bağımsız biçimde denetlenebilecek mi?
Ve belki de en önemlisi:
Türkiye karbon piyasasını iklim hedeflerine ulaşmak için mi kuracak, yoksa karbonu alınıp satılabilir bir finansal ürüne dönüştürmekle yetinecek mi?
Çünkü karbon piyasasının başarısı işlem hacmiyle ölçülmemeli. Milyonlarca kredi üretmek, milyonlarca ton karbonun gerçekten atmosferden uzaklaştırıldığı anlamına gelmiyor. Türkiye'nin 2053 net sıfır hedefi açısından bakıldığında karbon kredilerinin en değerli olduğu yer, şirketlere “emisyonunu azaltma, kredi al” demek değil; kaçınılmaz emisyonların giderilmesini finanse etmek ve bugün pahalı olan iklim çözümlerinin yarının ekonomik altyapısına dönüşmesini sağlamak.
Karbon kredisi bu denklemde çözümün kendisi değil. Çözüm üretmenin parasını sağlayan araç olabilir. Aradaki fark küçük görünse de Türkiye’nin kuracağı piyasanın iklim açısından işe yarayıp yaramayacağını belirleyecek kadar büyük.
