Birleşmiş Milletler'in çevre gündeminde iklim değişikliği ve biyolojik çeşitlilik uzun zamandır başrolü paylaşıyor. Toprak ise çoğu zaman sahnenin gerisinde kalıyor. Oysa gıdanın başladığı yer, atmosfer değil toprak. Ve toprağın geleceği giderek daha fazla kuraklık, arazi bozulması ve su kıtlığı tarafından belirleniyor. Tam da bu nedenle gözler bu hafta Moğolistan'a çevrildi. Birleşmiş Milletler Çölleşmeyle Mücadele Sözleşmesi'nin (UNCCD) 17. Taraflar Konferansı COP17, 17 Ağustos'ta Ulan Batur'da başladı. 196 ülke ve Avrupa Birliği'nden temsilcilerin katıldığı toplantı 28 Ağustos'a kadar devam edecek. Masadaki başlıklar arasında kuraklık, otlaklar, tarım arazileri, topraklar, arazi restorasyonu için finansman ve özel sektörün sürece dahil edilmesi bulunuyor.
Otlaklar Neden Birden Gündemde?
Çünkü otlak dediğimiz alanlar, haritada boş görünen geniş yeşil ya da kahverengi bölgelerden ibaret değil. Çayırlar, savanlar, bozkırlar, çalılık alanlar ve kurak bölgelerdeki doğal otlaklar birlikte düşünüldüğünde, Dünya'nın kara yüzeyinin yarısından fazlasını oluşturuyor. Bu ekosistemler, pastoralizm yoluyla 500 milyondan fazla insanın geçimini destekliyor; aynı zamanda biyolojik çeşitliliğin korunmasında, toprağın ve suyun düzenlenmesinde ve iklim değişikliğine karşı dayanıklılığın artırılmasında önemli rol oynuyor. Ne var ki bu dev ekosistem, küresel çevre politikasında uzun süre ormanların ve sulak alanların gölgesinde kaldı. Otlakların tarıma veya başka arazi kullanımlarına dönüştürülmesi, yanlış yönetim, aşırı kullanım ve artan kuraklık baskısı, bu alanların giderek bozulmasına yol açıyor. Üstelik burada ilginç bir çelişki var: Otlaklar bozulduğunda yalnızca doğa kaybetmiyor. Hayvancılıkla geçinen topluluklar, gıda üretimi ve kırsal ekonomiler de doğrudan etkileniyor. Bu nedenle COP17'nin otlaklara verdiği önem aslında klasik bir çevre politikası tartışmasının sınırlarını aşıyor. Konu aynı anda gıda güvenliği, geçim kaynakları, su, iklim adaptasyonu ve kırsal kalkınma meselesine dönüşüyor.
Moğolistan Tesadüf Değil
Moğolistan'ın ev sahibi olarak seçilmesi de bu açıdan yalnızca sembolik değil. Ülkenin yaklaşık yüzde 77'sinin arazi bozulmasından etkilenmiş olması, zirvenin neden burada toplandığını anlatıyor. Moğolistan aynı zamanda dünyanın en güçlü pastoralist geleneklerinden birine sahip ülkelerden biri. 2026'nın Birleşmiş Milletler tarafından Uluslararası Otlaklar ve Pastoralistler Yılı ilan edilmiş olması da COP17'nin gündemini güçlendiriyor. Zirvede otlakların sürdürülebilir yönetimi ve restorasyonu için daha fazla yatırım yapılması, pastoralist toplulukların desteklenmesi ve kuraklığa dayanıklılığın artırılması hedefleniyor. Bu aslında önemli bir politika değişikliğine işaret ediyor. Otlakların yalnızca korunması değil, üretim sistemlerinin bir parçası olarak yeniden değerlendirilmesi isteniyor. Çünkü otlakların geleceğiyle hayvancılığın, kırsal toplulukların ve gıda sistemlerinin geleceği birbirinden ayrı düşünülemiyor.
Toprağı Kurtarmanın Faturası
Ancak çevre politikalarının tanıdık sorusu burada da karşımıza çıkıyor: Kaynak nerede? Bir önceki UNCCD COP16'da çölleşme, arazi bozulması ve kuraklıkla mücadele için 12 milyar doların üzerinde taahhüt açıklanmıştı. COP17'de bu kaynağın nasıl kullanılacağı ve özellikle kırılgan ülkelerde arazi restorasyonu ile kuraklık direncine nasıl aktarılacağı tartışılıyor. Fakat ihtiyaç duyulan kaynak bunun çok üzerinde. Arazi bozulmasını tersine çevirmek, kuraklığa dayanıklı üretim sistemleri kurmak ve bozulan ekosistemleri restore etmek, iyi niyet açıklamalarından çok daha pahalı bir iş. Dolayısıyla COP17'nin finansman tartışması, zirvenin teknik ayrıntılarından biri değil; başarısının temel koşullarından biri. Çünkü dünyanın yarısından fazlasını kaplayan otlaklardan söz ederken, birkaç pilot projeyle yetinmek mümkün değil. Sorun küreselse çözümün ölçeğinin de küresel olması gerekiyor.
Asıl Soru: Toprağı Kim Yönetecek?
İşte COP17'nin belki de en zor sorusu burada başlıyor. Dünyanın kalan toprağını nasıl koruyacağımız kadar, o toprağın geleceğine kimin karar vereceği de önemli. Pastoralist topluluklar yüzyıllardır otlaklarla birlikte yaşıyor. Buna rağmen arazi politikaları çoğu zaman bu toplulukların deneyimini ve geleneksel bilgisini karar alma süreçlerinin merkezine koymuyor. Bir yanda artan gıda talebi, diğer yanda doğayı koruma hedefleri, öte yanda hayvancılığın çevresel etkileri bulunuyor. Üstelik kuraklık artık yalnızca belirli dönemlerde ortaya çıkan geçici bir sorun olmaktan çıkıyor. Su kaynaklarının azalması ve aşırı hava olaylarının sıklaşması, tarım ve hayvancılığın hangi bölgelerde ve hangi yöntemlerle sürdürülebileceği sorusunu giderek daha acil hale getiriyor. Bu nedenle COP17'de tartışılan şey yalnızca otlakların nasıl restore edileceği değil. Geleceğin gıda sisteminin hangi topraklar üzerinde kurulabileceği de tartışılıyor.
Editörün Görüşü
Toprak krizinin en tehlikeli tarafı, iklim krizinden daha sessiz ilerlemesi. Bir orman yandığında herkes fark ediyor; fakat bir otlak her yıl biraz daha verimsizleştiğinde bunun manşet olması gerekmiyor. Ta ki o toprak daha az yem, daha az hayvan, daha az gıda ve daha fazla göç üretmeye başlayana kadar. Bu nedenle otlakları “boş arazi” gibi görmek artık sürdürülebilir değil. Dünyanın yarısından fazlasını kaplayan bir ekosistemden söz ediyoruz. Üstelik milyonlarca insanın geçimi ve milyarlarca insanın gıda sistemiyle doğrudan bağlantılı. COP17'nin gerçek başarısı, otlakları bir konferans gündeminden çıkarıp arazi yönetiminin merkezine taşıyıp taşıyamayacağıyla ölçülecek. Çünkü toprağı kaybettiğimizde yalnızca toprağı kaybetmiyoruz. Üretim kapasitesini, kırsal yaşamı ve sonunda sofradaki seçenekleri de kaybediyoruz.
