Bir zamanlar ozon tabakasını kurtaran anlaşma şimdi iklim krizinin unutulmuş reçetesi olarak yeniden gündemde. Karbon piyasaları tartışılırken uzmanlar rahatsız edici bir soruya dönüyor: Dünya, en işe yarayan modeli fazla mı erken unuttu?
1987’de imzalanan Montreal Protokolü bugün ozon tabakasını incelten gazları aşamalı biçimde yasaklayarak tarihin en başarılı çevre anlaşmalarından biri haline gelmiş durumda. Bugün ise uzmanlar, aynı yaklaşımın karbon krizine karşı yeniden düşünülmesi gerektiğini savunuyor. Çünkü bugünün iklim politikalarında piyasaya bırakılan karbon kredileri tartışılırken, Montreal modeli çok daha doğrudan ve öngörülebilir bir yol sunmuştu. Yeni tartışmanın merkezindeki soru şu, iklim kriziyle mücadelede neden karmaşık karbon piyasaları yerine daha net kurallar, aşamalı geçişler ve doğrudan finansal teşvikler kullanılmıyor? Montreal Protokolü’nün başarısı tam da burada yatıyor. Anlaşma, sanayiye ani yasaklar dayatmak yerine şirketlere dönüşüm için zaman tanıdı. Eski ekipmanların ekonomik ömrü hesaba katıldı, gelişmekte olan ülkelere daha uzun geçiş süreleri verildi ve dönüşüm maliyetleri için çok taraflı fon mekanizmaları oluşturuldu.
Belirsizlik…
Bugün karbon piyasalarında en büyük sorunlardan biri fiyat belirsizliği. Karbon kredilerinin gerçek değeri sürekli tartışılırken, yatırımcılar ve şirketler uzun vadeli plan yapmakta zorlanıyor. Montreal yaklaşımı ise yeni bir piyasa dili yaratmak yerine “kirleten öder” prensibini daha net biçimde işletmişti. Bu nedenle bazı uzmanlara göre iklim politikalarının yeniden sadeleşmesi gerekiyor. Tartışma özellikle Avrupa’da yeniden hız kazanıyor. Kigali Değişikliği ile Montreal Protokolü artık yalnızca ozon tabakasını değil, yüksek etkili sera gazlarını da kapsıyor. Soğutma teknolojilerinden havacılığa kadar birçok sektörde yeni geçiş planları masada.
Türkiye açısından konu özellikle sanayi, soğutma sistemleri ve ihracat tarafında önem taşıyor. Avrupa Birliği karbon düzenlemelerini sertleştirirken, üretim altyapısının dönüşümü artık yalnızca çevresel değil doğrudan ekonomik bir meseleye dönüşüyor. Ve belki de asıl rahatsız edici soru burada başlıyor: Dünya, iklim krizini çözmeye çalışırken yıllardır en işe yarayan modeli gözünün önünde unutmuş olabilir mi?