Amazon, dünyanın en büyük tropikal ormanı olmanın ötesinde, insanlık tarihinin en zengin bilgi hazinelerinden birine ev sahipliği yapıyor. Bölgede yaşayan 400'den fazla yerli topluluk, binlerce bitki türünün hangi hastalıklara iyi geldiğini, hangilerinin gıda olarak tüketilebileceğini, hangilerinin yapı malzemesi ya da doğal lif kaynağı olduğunu kuşaktan kuşağa aktarıyor. Bu bilgi çoğunlukla kitaplarda değil, dillerde, hikâyelerde ve günlük yaşamın içinde yaşıyor. İşte yeni araştırma, iklim değişikliği ile dil kaybının bu "canlı hafızayı" aynı anda aşındırdığına dikkat çekiyor.
Araştırma kapsamında bilim insanları, Amazon havzasındaki dokuz ülkeden 700 farklı bilimsel kaynağı inceleyerek 90 binden fazla bitki kullanım kaydını bir araya getirdi. Sonuçta, yerli toplulukların en az 5.796 yerli bitki türünü aktif olarak kullandığı belirlendi. Ancak iklim modelleri, yüzyılın ikinci yarısına gelindiğinde bu bitkilerin önemli bir bölümünün yaşam alanını kaybedeceğini gösteriyor. Daha da çarpıcı olan ise, tehdit altındaki yerli dillerinin yok olması hâlinde Amazon'a özgü bilgi havuzunun yaklaşık yüzde 26'sının geri döndürülemez biçimde kaybolabileceği öngörüsü.
Bir Bitki Kaybolduğunda Bilgi de Kayboluyor
Araştırmanın en dikkat çekici yanı, doğa ile kültürü birbirinden ayrı ele almaması. Çünkü Amazon'da bir bitki yalnızca bir tür değil; aynı zamanda bir ilaç, bir besin, bir ritüel ya da bir yaşam pratiği anlamına geliyor. Bir dil ortadan kalktığında ise o bitkinin nasıl kullanıldığına dair yüzyıllar içinde oluşmuş bilgi de çoğu zaman onunla birlikte yok oluyor. Araştırmacılar, bu nedenle iklim krizinin yalnızca ormanları koruma meselesi olarak görülmemesi gerektiğini vurguluyor. Korunması gereken şey, aynı zamanda doğayla birlikte şekillenen bilgi sistemleri. Yerli toplulukların ekolojik birikimi, yalnızca geçmişin mirası değil; geleceğin iklim uyum politikaları için de önemli bir kaynak olarak değerlendiriliyor.
Koruma Politikalarının Merkezine İnsan da Girmeli
Bugüne kadar birçok doğa koruma programı, türleri ve yaşam alanlarını merkeze aldı. Ancak araştırma, kültürel miras ile biyolojik çeşitliliğin birbirinden bağımsız düşünülemeyeceğini ortaya koyuyor. Bilim insanlarına göre Amazon'da etkili bir koruma stratejisi geliştirmek için yalnızca ormanları değil, o ormanlarla birlikte yaşayan toplulukları ve onların bilgi sistemlerini de desteklemek gerekiyor. Bu yaklaşım, biyolojik çeşitlilik politikalarının önümüzdeki dönemde daha bütüncül bir anlayışla şekillenebileceğine işaret ediyor.
Editörün Görüşü
İklim krizini anlatırken çoğu zaman rakamlara sığınıyoruz.
Kaç hektar orman kaybedildi?
Kaç tür yok olma tehlikesi altında?
Kaç derece daha ısınacağız?
Oysa doğanın kaybı her zaman istatistiklerle ölçülemiyor.
Bir dil sustuğunda, belki de yalnızca kelimeler değil; bir ağacın ne zaman çiçek açtığını bilen son kişi, bir bitkinin zehrini ilaca dönüştüren son tarif ya da yüzlerce yıldır kuşaktan kuşağa aktarılan bir yaşam bilgisi de sessizce aramızdan ayrılıyor. İklim krizini yalnızca karbon meselesine indirgediğimizde, bu görünmeyen kayıpları da gözden kaçırıyoruz.
Belki de Amazon'u "dünyanın akciğeri" olarak tanımlamak artık yeterli değil. Çünkü Amazon aynı zamanda insanlığın en büyük hafızalarından biri.
