WWF, çevre standartlarını karşılamayan tarım ürünlerini uluslararası ticaretten dışlamayı öngören radikal bir sistem geliştirdi. Codex Planetarius iyi bir fikir; peki, sizce gerçekçi mi?
Küresel gıda sistemi uzun süredir bilinen ama kimsenin çözmek için kolları sıvamadığı bir paradoksla işliyor. En kirli üreticiler, en az üretiyor; ama çevresel hasarın aslan payını onlar yaratıyor. WWF bu paradoksa somut bir yanıt geliştirdi: Codex Planetarius. Fikir basit, uygulaması karmaşık. Tarım bölgeleri altı çevresel göstergeyle değerlendirilecek: habitat ve biyoçeşitlilik kaybı, toprak sağlığı, su kullanımı, su kirliliği ve sera gazı emisyonları. Belirli bir eşiğin altında kalan bölgelerin ürünleri uluslararası ticaretten men edilecek. İhracat yasağı. Sert, ama WWF’e göre gerekli.
Sorun Nerede Yatıyor?
Mevcut sertifikasyon sistemlerinin temel çelişkisi şu: Zaten iyi performans gösteren üreticileri sertifikalandırıyorlar. Oysa küresel tarımsal çevresel etkilerin yüzde 60-80’i, en verimsiz yüzde 10-20’lik kesimden kaynaklanıyor. Bu kesim küresel üretimin yalnızca onda birini yapıyor. Yani sorunun kaynağı sistemin en az ilgilendiği yer. Codex Planetarius tek başına bir yaptırım mekanizması değil. Yanında “Yüzde 1 Çözümü” adında bir destek sistemi geliyor. Gıda ihracatına eklenecek yüzde 1’lik bir çevre hizmeti ödemesi, düşük performanslı üreticilerin dönüşümünü finanse edecek. WWF’nin hesaplamalarına göre bu mekanizma 2022’de yalnızca beş ürün grubuna uygulansaydı ABD’li çiftçiler için 780 milyon dolar, Brezilyalı üreticiler için 550 milyon dolar kaynak yaratılabilirdi. Tüketiciye yansıması ise ihracat maliyetlerinin perakende fiyatlar içindeki küçük payı nedeniyle oldukça sınırlı kalacak.
İyi Bir Fikir, Zor Bir Yol
Öneri Codex Alimentarius’tan ilham alıyor; 1960’larda hayata geçen uluslararası gıda güvenliği standartları sistemi. Rainforest Alliance gibi mevcut gönüllü sertifikasyon sistemleriyle tamamlayıcı çalışabileceği de öngörülüyor. Ama işte burada gerçekçilik sınavı başlıyor. Codex Alimentarius’un fikir aşamasından uygulamaya geçmesi on yılı aştı. Codex Planetarius ise hükümetlerin ikna edilmesini, ikili anlaşmaların müzakere edilmesini ve onlarca farklı tarımsal yapıya uyarlanmasını gerektiriyor. Yönetişim, siyasi irade, uluslararası koordinasyon; her biri başlı başına bir engel. Öneri şu an kamuoyu ve iş dünyasının görüşüne açık, yorum süresi 31 Mayıs’ta sona eriyor. WWF iyi soruyu sormuş: Küresel gıda ticareti çevresel bir asgari çıtayı hak etmiyor mu? Cevap büyük ihtimalle evet.