AB’nin sınırda karbon düzenlemesi artık yalnızca iklim politikası değil, küresel ticaretin yeni güç araçlarından biri olarak görülüyor. Özellikle Çin merkezli üretim üzerindeki baskı, “yeşil dönüşüm” ile ekonomik rekabet arasındaki çizgiyi giderek bulanıklaştırıyor.
Avrupa Birliği’nin devreye aldığı Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması yalnızca teknik bir iklim politikası değil; küresel ticaretin kurallarını sessizce yeniden yazan ekonomik bir eşik. Çelikten çimentoya, alüminyumdan gübreye kadar karbon yoğun sektörlerde artık yalnızca ürünün fiyatı değil, üretim sürecinin “karbon izi” de ithalat maliyetinin parçası haline geliyor. Avrupa bunu “kirli üretim kaçışını” önlemek için gerekli görüyor. Ancak sistem özellikle Çin başta olmak üzere gelişmekte olan ekonomilerde başka bir soruyu büyütüyor: Bu gerçekten iklim politikası mı, yoksa yeşil ambalajlı yeni bir ticaret bariyeri mi?
Tartışmanın Türkiye açısından kritikleştiği nokta ise Avrupa ile kurulan yoğun ihracat ilişkisi. Türkiye’nin en büyük ihracat pazarı hâlâ Avrupa Birliği ve özellikle demir-çelik, çimento, alüminyum, elektrik ve kimya gibi karbon yoğun sektörler Türk sanayisinin omurgasını oluşturuyor. Bu nedenle CBAM, Türkiye için yalnızca çevresel bir dönüşüm baskısı değil; doğrudan rekabetçilik, maliyet ve pazar erişimi meselesi anlamına geliyor. Çünkü Avrupa’ya gönderilen ürünlerin üretiminde kullanılan enerji kaynağı, tesis verimliliği ve emisyon düzeyi artık ticaret dosyasının parçası olacak. Aslında Türkiye uzun süredir sanayisini büyük ölçüde fosil yakıt ağırlıklı enerji sistemiyle sürdürüyor. Yenilenebilir enerji yatırımları artsa da özellikle sanayide doğal gaz ve kömür bağımlılığı hâlâ yüksek. Bu tablo, düşük karbonlu üretime geçen Avrupa şirketleriyle maliyet karşılaştırmasını giderek sertleştirebilir. Üstelik mesele yalnızca vergi değil; Avrupa’daki büyük şirketler artık tedarik zincirlerinde de karbon şeffaflığı talep ediyor. Yani Türk üreticisi yalnızca ürünü değil, üretim hikâyesini de satmak zorunda kalacak.
Ciddi Yatırım Şart
Öte yandan Avrupa’nın yaklaşımı da tartışmasız değil. Pek çok ekonomist ve gelişmekte olan ülke, CBAM’in teknolojik dönüşüm kapasitesi düşük ülkeleri sistem dışına itebileceğini söylüyor. Çünkü düşük karbonlu üretime geçiş ciddi yatırım gerektiriyor: temiz enerji altyapısı, enerji verimliliği modernizasyonu, karbon ölçüm sistemleri ve yeni finansman modelleri. Avrupa ise bu dönüşümü “adil rekabet” olarak tanımlarken, eleştirmenler bunun fiilen yeni nesil ekonomik filtreleme mekanizmasına dönüştüğünü savunuyor. Bence Türkiye açısından mesele yalnızca çevre politikası değil; sanayi stratejisinin yeniden tanımlanması. Eğer dönüşüm hızlanmazsa Avrupa pazarı giderek daha pahalı hale gelebilir. Eğer hızlanırsa bu kez büyük bir yeşil dönüşüm yatırımına ihtiyaç doğacak.